?Conversation: Design + Ethics
How is it more than the sum of its parts

چکیده

بحث درباره اخلاق در طراحی تاکنون بر نظریه‌ها و رویکردهایی از سایر رشته‌های علمی تکیه داشته است. ما بر این باوریم که طراحی می‌تواند از گفت‌وگویی صریح درباره اخلاقِ روش‌ها و شیوه‌های عمل خود بهره‌مند شود؛ گفت‌وگویی که از درون خود این رشته شکل می‌گیرد. هدف از برگزاری این نشست گفت‌وگومحور، برانگیختن و پیش‌بردن چنین بحثی بود.

حدود ۲۵ نفر به‌صورت حضوری در این نشست شرکت کردند و افزون بر آن‌ها، شماری نیز به‌صورت آنلاین در آن حضور داشتند. ما از حاضران درباره رویکردهای اصلی‌ای پرسیدیم که برای بررسی اخلاقی مسائل به کار می‌گیرند و فرصت‌ها و چالش‌های به‌کارگیری این رویکردها را به بحث گذاشتیم. دریافتیم که شاید بهتر باشد اخلاق را به‌مثابه دعوتی به مراقبت و توجه در نظر بگیریم؛ بی‌آنکه آن را به چک‌لیست، جعبه‌ابزار یا ملاحظه‌ای ثانویه تقلیل دهیم که بتوان آن را در مرحله‌ای به فرایند طراحی افزود.

اگرچه موقعیت‌مند بودن مسائل اخلاقی، به‌کارگیری رویکردهای متکثر را ضروری می‌سازد، ما برای تکثرگرایی نیز مرزهایی قائل هستیم؛ مرزهایی که میراث تاریخی خشونت را به رسمیت می‌شناسند. ازاین‌رو، معتقدیم طراحی در مواجهه با مسائل اجتماعی باید آگاهانه و با اراده به مسئله‌مندکردن (در برابر حل مسئله) بپردازد و توجه خود را معطوف به بی‌عدالتی‌های ساختاری کند.

کلمات کلیدی: اخلاق طراحی، پژوهش میان‌رشته‌ای، پژوهش مبتنی بر عمل، آموزش طراحی

۱. مقدمه

هم‌زمان با گسترش دامنه طراحی — از خلق محصولات گرفته تا بازاندیشی در نظام‌ها — اخلاق به موضوعی «داغ» در پژوهش‌های حوزه طراحی تبدیل شده است. این توجه فزاینده به اخلاق، جهت‌گیری‌های هنجاریِ رشته طراحی را آشکار می‌کند (Dorrestijn & Verbeek, 2013) و پرسش‌های پژوهشی تازه‌ای را درباره چگونگی صورت‌بندی اخلاق مطرح می‌سازد؛ پرسش‌هایی مانند اینکه، چگونه می‌توان اخلاق را به‌گونه‌ای صورت‌بندی کرد که راهنمایِ کنش‌های طراحیِ تأملی (reflexive design practices) — چه در عرصه پژوهش و آموزش، و چه در بخش‌های عمومی و خصوصی — باشد؟

ما بر این باوریم که طراحی می‌تواند از گفت‌وگویی صریح درباره اخلاقِ روش‌ها و شیوه‌های عمل خود بهره‌مند شود؛ گفت‌وگویی که از درون خود این رشته شکل می‌گیرد (رجوع کنید به Verbeek, 2013). ازاین‌رو، هدف اصلی این نشست گفت‌وگومحور، بررسی و واکاوی ابعادی بود که از طریق آن‌ها می‌توان میان طراحی و اخلاق ارتباط برقرار کرد؛ آن هم با اتکا به تجربه‌ها و روایت‌های شخصی در حوزه آموزش و عمل طراحی. درک بهتر این ابعاد می‌تواند در نهایت به شکل‌گیری گفت‌وگویی میان‌رشته‌ای، منسجم و سازنده کمک کند. همچنین، نتایج این نشست در آینده در شکل‌گیری یک گروه علاقه‌مندی ویژه (SIG) جدید با موضوع اخلاق طراحی در انجمن پژوهش طراحی (DRS) مؤثر خواهد بود.

ما اخلاق در طراحی را حوزه‌ای گسترده، پیچیده و دارای ظرافت‌های بسیار می‌دانیم که باید فراتر از تعیین رفتارهای پذیرفته‌شده‌ی عمومی در این حرفه، به مسائل دیگری نیز بپردازد. برای هدایت این گفتگو، دو پرسش پژوهشی مطرح کردیم:

1. رویکردهای اصلی که میان طراحی و اخلاق پیوند برقرار می‌کنند (مانند طراحی حساس به ارزش‌ها، طراحی مشارکتی، نظریه انتقادی، اخلاق فضیلت‌محور و غیره) کدامند؟ به‌کارگیری این رویکردها در آموزش و/یا عملِ طراحی، چه فرصت‌ها و چالش‌هایی به همراه دارد؟
2. با توجه به پرسش نخست، چه تنش‌های میان‌رشته‌ای میان رویکردهای «طراحی‌محور» و رویکردهای «انتقادی-اخلاقی» وجود دارد و چگونه می‌توان این تنش‌ها را به شیوه‌ای سازنده مدیریت کرد؟

۲. بستر موضوع گفتگو

دیدگاه اولیه ما این است که پرداختن به پرسش‌های اخلاقی، به‌طور تاریخی به حوزه «اخلاق و نظریه انتقادیِ فناوری» سوق داده شده است؛ در حالی که «طراحی» عمدتاً با حل خلاقانه مسائل پیوند خورده است. اگرچه مفاهیم فلسفی الهام‌بخش و راهنما هستند، اما این بینش‌ها اغلب در عمل، به‌طور مستقیم قابل‌به‌کارگیری نیستند. در اینجا، مرزهای میان‌رشته‌ای و معرفت‌شناسی‌های متفاوت (برای نمونه: علوم انسانی در برابر علوم تجربی، یا حل مسئله در برابر مسئله‌سازی) ممکن است ابعادی را که اخلاق و طراحی می‌توانند از طریق آن‌ها با یکدیگر مرتبط شوند، پنهان سازند. این موضوع در رویکردهای طراحیِ مبتنی بر نگاه انتقادی — نظیر «طراحی انتقادی» (مالپس، ۲۰۱۶) و «طراحی مشارکتی» (بیوگوینسون، اِن و هیلگرن، ۲۰۱۲) — به‌وضوح مشهود است.

علاوه بر این، چالش‌های تلفیق رویکردهای طراحی‌محور و کاوش‌های اخلاقی در پژوهش‌های مبتنی بر عمل، ممکن است تلاش‌های میان‌رشته‌ای را بیش‌ازپیش تضعیف کند. در چنین بسترهایی، رشته‌های دانشگاهی با دیدگاه‌های ذی‌نفعان بیرونی از بخش‌های عمومی و خصوصی مواجه می‌شوند؛ جایی که اولویت‌ها ممکن است به سمت تأثیرات اجتماعی (در برابر تأثیرات علمی) و احتمالاً دستاوردهای کوتاه‌مدت (در برابر دستاوردهای بلندمدت) تغییر جهت دهند (نورمن، ۲۰۱۰).

در نتیجه، هدف اصلی این گفتگو، کسب برداشتی از فضای پیچیده‌ی «اخلاق در طراحی» و تبیین شیوه‌های گوناگونی بود که از طریق آن‌ها، اخلاق و طراحی به یکدیگر ارزش می‌افزایند. ما به‌ویژه مشتاق شنیدن دیدگاه‌های کسانی بودیم که نسبت به رویکردهای تخصصی (یعنی پژوهشگرانِ منتقد) و شیوه‌های عملیِ (یعنی کنشگرانِ منتقد) حوزه‌ی خود، موضعی انتقادی اتخاذ می‌کنند و خود را متعهد می‌دانند که با پیوند دادنِ نظریه و عمل، تأثیری هم در سطح جامعه و هم در عرصه‌ی علمی بر جای بگذارند.

۳. ساختار نشست

برگزارکنندگان دارای پیشینه‌هایی در حوزه‌های میان‌رشته‌ای (طراحی، فلسفه فناوری، معماری و هنر، و حقوق بین‌الملل) هستند؛ امری که به شکل‌گیری بحثی چندجانبه کمک کرد. تمامی برگزارکنندگان در تدارک و آماده‌سازی این نشست مشارکت داشتند. برگزارکنندگان اول و سوم، میزبانیِ حضوریِ گفتگو را بر عهده داشتند و برگزارکنندگان چهارم و پنجم، مدیریت بخش مجازی نشست را انجام دادند؛ آن‌ها نظرات و پرسش‌های شرکت‌کنندگانِ آنلاین را نیز در جریان بحث ادغام کردند. این گفتگو ۹۰ دقیقه به طول انجامید. تصویر ۱ نمایی از این نشست را نشان می‌دهد که به‌صورت حرفه‌ای ضبط شده است تا در آینده بتوان به آن مراجعه کرد و پیرامون آن به تأمل پرداخت.

ما جلسه را به صورت عمومی و ترکیبی طبق برنامه جدول 1 برگزار کردیم.

ما گفتگو را با مقدمه‌ای کوتاه درباره‌ی بسترِ موضوع آغاز کردیم و بر این نکته تأکید ورزیدیم که هدف، ارج نهادن به تکثرِ اندیشه‌های اخلاقی در طراحی است، نه رسیدن به تعریفی صلب یا چارچوبی واحد برای اخلاق در طراحی. برای پرداختن به دو پرسش نخست، هر یک از برگزارکنندگان روایتی شخصی را به اشتراک گذاشتند که بیانگر تجربه‌ای به‌یادماندنی در مواجهه با مسائل اخلاقی بود (به جدول ۲ مراجعه کنید).

در مرحله بعد، با پرسیدن این سوال که «پرسش اخلاقی در کار شما به چه معناست؟» از حضار خواستیم تا داستان‌های خودشان را به اشتراک بگذارند. برای بررسی راه‌های پیش‌رو، همچنین درباره چگونگی مواجهه آن‌ها با چنین موقعیت‌هایی پرسیدیم:

1. منابع اخلاقی شما چیست و چرا؟
2. چگونه با پیچیدگی ادغام اخلاق و طراحی برخورد می‌کنید؟

منظور ما از منابع اخلاقی، نظریه‌ها و رویه‌هایی است که فرد در همکاری بین رشته‌ای (مثلاً با فلسفه اخلاق، علوم سیاسی، فمینیسم متقاطع، نظریه سیاسی، نظریه انتقادی) به دنبال آن است تا درک بهتری از معنای اخلاق در چارچوب یک پروژه خاص داشته باشد.

در پایان، برگزارکنندگان بینش‌ها و نکات تکرارشونده در این نشست را جمع‌بندی کردند و از همه شرکت‌کنندگان دعوت کردند در صورتی که مایل‌اند این بحث را در قالب گروه علاقه‌مندی ویژه جدید انجمن پژوهش طراحی (DRS SIG) با موضوع اخلاق طراحی ادامه دهند، با آن‌ها در ارتباط باشند. 

۴. یافته‌ها

ساختار منعطف این گفتگو، فضایی را برای بحثی پویا فراهم کرد که منجر به طرح بینش‌های غیرمنتظره و ارائه چندین نمونه از منابع اخلاقی شد. روایت‌های مطرح‌شده توسط برگزارکنندگان، به شکل‌گیری بحث پیرامون مواجهه‌های اخلاقی در حوزه طراحی کمک کرد؛ بحثی که طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها، از آموزش و پژوهش گرفته تا اقدامات حرفه‌ای در محیط‌های بیرونی را در بر می‌گرفت.
در این بخش، مطالب مطرح‌شده را در قالب چهار محور اصلی دسته‌بندی می‌کنیم:

1. بازتعریف اخلاق در طراحی
2. تکثر رویکردها در کاوش‌های اخلاقی
3. چالش‌ها و دشواری‌های پیشِ روی کنشگرانِ متعهد به اخلاق
4. گسترش منابع اخلاقی

در ادامه، این محورها را با استفاده از نقل‌قول‌هایی از شرکت‌کنندگان (که با حرف «P» مشخص شده‌اند) و برگزارکنندگان (که با حرف «C» مشخص شده‌اند) تبیین می‌کنیم.

۴.۱ بازتعریف اخلاق در طراحی

شرکت‌کنندگان بارها تأکید کردند که اخلاق نباید صرفاً به معنای «تیک زدن گزینه‌ها در فرم تأییدیه اخلاقی»، یک ملاحظه ثانویه، یا بخشی مجزا از فرآیند طراحی باشد که باید در کنار سایر موارد مد نظر قرار گیرد. در عوض، از تأمل اخلاقی به عنوان یک شایستگی، نوعی حساسیت، یا فرآیندی یاد شد که مستلزم دقت و مراقبت در تک‌تک تصمیمات طراحی است:

[P5] به نظرم یکی از مسائل اصلی که از زمان ورودم به این حوزه مرا آزار می‌دهد، این است که خیلی‌ها می‌گویند «اخلاق در طراحی بسیار مهم است»، اما این عبارت عملاً به عنوانی کلی و مبهم برای طیف وسیعی از مفاهیمِ تعریف‌نشده تبدیل شده است (...) در حالی که اخلاق یک «بخش» یا جزءِ مجزا نیست؛ بلکه فرآیندی از تأمل اخلاقی است؛ یعنی در یک موقعیت خاص، سنجیدن اینکه به باور شما، کار درست چیست؟ و این موضوع صرفاً به ارزش‌های خاصی محدود نمی‌شود، زیرا ارزش‌ها در بسترها و موقعیت‌های گوناگون به شیوه‌های بسیار متفاوتی نمود پیدا می‌کنند و همین امر منجر به بروز معضلات و تناقضاتی می‌شود که امروزه در حوزه طراحی با آن‌ها مواجه هستیم.

[P6] اخلاق به چیزی تبدیل می‌شود که به‌صورت برچسبی به فرایند طراحی الصاق می‌شود؛ در نتیجه، تأملات اخلاقیِ درونی دانشجویان و مراقبتی را که آن‌ها به‌طور طبیعی با خود وارد فرایند طراحی می‌کنند، از میان می‌برد. به این ترتیب، انگار فرایندی طبیعی را حذف می‌کنیم و دوباره به همان مرحله چک‌لیست‌محوری برمی‌گردیم که پیش‌تر درباره‌اش صحبت کردید؛ به‌جای آنکه واقعاً در تک‌تک تصمیم‌ها مراقبت و توجه را در نظر بگیریم.

هم‌زمان، دو کلیشه متمایز مطرح شد که ممکن است مانع از آن شوند که اخلاق به‌عنوان فرآیندی مبتنی بر «مراقبت» (care-taking) تعریف شود:

[P4] وقتی کارم را در سال ۲۰۱۶ آغاز کردم، اخلاق به‌عنوان مقوله‌ای بسیار منفی تلقی می‌شد. در چنین فضایی، شما نقش «آدم بده» را دارید؛ کسی که قرار است جلوی نوآوری را بگیرد (...) اما حالا می‌دانیم که آن رویکرد کارآمد نبود. ما به حضور اخلاق در این حوزه نیاز داریم. از همین‌جاست که روش‌شناسی‌های من مطرح می‌شوند؛ روش‌هایی که بررسی پیامدها را به بخشی از فرآیند طراحی تبدیل می‌کنند. (پروژه دکتری با موضوع اخلاق در سیستم‌های مجازی)

[P2] به گمانم، نکته‌ای که اغلب به آن برمی‌گردیم این است که ما همچنان تمایل داریم روایتِ «جلیقه نجات» را حول محور یک «قهرمان» یا «منجی» — همان طراحِ خوب و یاری‌رسان — حفظ کنیم. این رویکرد در جای درستی قرار ندارد. به نظرم باید هرچه سریع‌تر راهی پیدا کنیم تا این تصویرِ ذهنی را در حوزه طراحی از میان برداریم. (به جدول ۲ مراجعه کنید.)

این دو کلیشه در تقابل با یکدیگر قرار دارند؛ وضعیتی که ممکن است هم احتمال بروز اشتباهات و هم ضرورتِ صریح بیان کردنِ موضع سیاسیِ فرد را از نظر پنهان سازد:

[P2] می‌دانید، ما نمی‌توانیم آن پروژه* را به درستی انجام دهیم. قطعاً اشتباهات بسیار بسیار بزرگی رخ خواهد داد. بنابراین، به گمانم پرداختن به اخلاق — و تواناییِ قرار گرفتن در آن به مثابه‌ی یک «فرایند» — واقعاً حائز اهمیت است. *پروژه «جلیقه نجات» (Life Jacket)، میز ۲.

[P5] شما می‌توانید ابزارهایی را ارائه دهید، اما افراد قطعاً با اهداف و نیاتِ خاصِ خودشان از آن‌ها استفاده خواهند کرد (...) همچنین می‌خواهم این نکته را به دیدگاهی که پیش‌تر درباره‌ی ابعاد سیاسیِ ماجرا مطرح شد، پیوند دهم: چطور می‌توان ملاحظات اخلاقی را از ملاحظات سیاسی جدا کرد؟ به گمانم چنین چیزی ممکن نیست. امر اخلاقی، ذاتاً سیاسی است. اگر تلاش کنید که چنین نکنید، در واقع دارید به تداومِ وضعیت موجود (status quo) کمک می‌کنید؛ چرا که اساساً راهی برای پرهیز از این امر وجود ندارد. بنابراین، به نظرم استفاده از این ابزارها* شاید تلاشی برای حفظ بی‌طرفی باشد، که این خود صرفاً به نوعی «نمایشِ تجربه کاربری» (UX theatre) دامن می‌زند. بله، به جنبه‌ی نمایشی (performativity) آن اشاره دارم. *ابزارهایی برای کمک به پرداختن به مسائل اخلاقی.

[C3] آیا باید اخلاق را از سیاست جدا کرد؟ به نظر من پاسخ منفی است؛ ما باید در این زمینه، بی‌پروا و صریح، سیاسی عمل کنیم. چرا که این رویکرد به معنای خروج از فضای کلاس درس و پیوند دادنِ کارمان با مبارزاتِ جاری است. معتقدم در عصرِ فاجعه‌ی اقلیمی، اوج‌گیریِ نظامِ مردسالارِ سرکوبگر — که نمود آن را در نهادهای کلانِ ایالات متحده می‌بینیم —، خشونتِ حاکم بر مرزها، و ستم‌روازی بر انسان‌ها، بسیار حیاتی است که فعالیت‌های خود را به این مبارزات گره بزنیم تا بتوانیم از حصارِ «خود» فراتر رویم. این مسئله ما را به این پرسش‌ها بازمی‌گرداند که: فرآیندهای چه کسانی مورد توجه و حمایت قرار می‌گیرند و فرآیندهای چه کسانی به سکوت واداشته می‌شوند؟ این سکوت‌ها کجا نهفته‌اند؟ به گمانم، تأمل در بابِ برخی از همین سکوت‌ها، کلیدی است برای اندیشیدنِ سازنده پیرامونِ اخلاق.

۴.۲ تکثر رویکردها به پژوهش اخلاقی

تعدد رویکردها به پژوهش اخلاقی تقریباً بلافاصله پس از آنکه یکی از شرکت‌کنندگان نیاز به یک جعبه ابزار، دستورالعمل‌ها یا یک چارچوب مشترک را ابراز کرد و بسیاری دیگر با تأکید بر خطرات «طرز فکر جعبه ابزار» به دلیل ماهیت گسترده، پیچیده و موقعیتی پژوهش اخلاقی در پروژه‌های طراحی، پاسخ دادند، آشکار شد:

[P7] من به دنبال «اخلاق در طراحی» گشته‌ام تا ببینم آیا می‌توانم الهام‌بخش‌ها یا دستورالعمل‌هایی در این زمینه پیدا کنم یا خیر. به این نتیجه رسیده‌ام که شاید چیزی به نام «اخلاق در طراحی» اصلاً وجود نداشته باشد؛ اگر کسی بتواند منبع یا جایی را به من نشان دهد که در آن به‌صراحت گفته شده باشد «این همان اخلاق در طراحی است»، بسیار سپاسگزار خواهم شد. اما در مقابل، «اخلاق در پژوهش» یک مقوله کاملاً جاافتاده و مشخص است (...) بنابراین، با توجه به فقدان کلیِ مبحثی تحت عنوان «اخلاق در طراحی»، ما به سراغ «اخلاق در پژوهش» رفتیم تا دستورالعمل‌های کاربردی‌ای بیابیم که بتوانیم در کار خود به کار گیریم و آن‌ها را به حوزه علم و دانش منتقل کنیم.

حاضران در پاسخ گفتند:

[P3] من انتظار مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها را ندارم، می‌دانید؛ اما شاید بتوان ابعادی را در نظر گرفت که درباره آن‌ها بیندیشیم. و این همان چیزی است که در چند بخش از این کنفرانس دیده‌ام: چارچوب‌هایی که کمک می‌کنند به ملاحظات اخلاقی گوناگون فکر کنید.

[C2] فکر می‌کنم می‌خواهم نکته‌ای را اضافه کنم: از نظر من، موضوع بر سر یک جعبه‌ابزار نیست؛ زیرا مسائلی که با آن‌ها سروکار داریم، بسیار گسترده و پیچیده‌اند. این مسائل از بی‌عدالتی تاریخی گرفته تا روابط متقابل، موجودات و پدیده‌های فراتر از انسان و اخلاق مادی را دربرمی‌گیرند. بنابراین، فکر می‌کنم باید به‌دنبال چارچوبی بسیار متکثر باشیم (...) زیرا راه‌حل‌های روشنی وجود ندارند؛ بلکه این مسائل مستلزم گفت‌وگوها و درهم‌تنیدگی‌های بسیار پیچیده‌ای از تحلیل هستند.

[P8] به نظر من اخلاق امری وابسته به بافت (زمینه) است. شما باید چارچوب اخلاقی خود را با مشارکت جوامعی که در آن‌ها فعالیت می‌کنید، تدوین نمایید. کار کردن در بریتانیا با کار کردن در چین یکسان نیست؛ چرا که دیدگاه‌های افراد یا جوامع، و همچنین آنچه برایشان اهمیت دارد، بسیار متفاوت است. بنابراین، اگر ناگهان گروهی خاص بخواهند چارچوبی اخلاقی ایجاد کنند، مایه نگرانی خواهد بود.

در ادامه، مفهوم «چارچوب» یا «مجموعه‌ابزار» (toolkit) بیشتر تبیین شد تا مشخص شود چگونه می‌توان راهکارهایی کارآمد برای ایجاد ساختارهای پشتیبان (scaffolding) توسعه داد:

[P10] به گمانم تکیه بر قضاوت شخصی برای تشخیص رفتار اخلاقی، بسیار خطرناک است. اهمیت چارچوب‌ها یا مجموعه‌ابزارها در فرآیند تدوین و اجرای آن‌ها نهفته است؛ البته به شرطی که این فرآیند فراگیر (مشارکتی) باشد. در این صورت، شما از دایره‌ی خود و تصوراتتان درباره دیگران فراتر می‌روید. هدف از یک چارچوب اخلاقی، برجسته کردن پرسش‌هایی است که باید مطرح کنید—نه ارائه پاسخ‌های آماده—و همین ویژگی مانع از آن می‌شود که این کار به اقدامی در راستای «استعمار نو» تبدیل شود.

[C2] اما به‌عنوان یک مدرس یا دست‌اندرکار، وقتی با دانشجویی مواجه می‌شوید که هیچ‌گونه پیش‌زمینه‌ای ندارد، چه می‌کنید؟ چه در مقطع کارشناسی تدریس کنید، چه در برنامه کارشناسی ارشد باشید و چه مشغول انجام کار میدانی، از کجا شروع می‌کنید؟ چگونه به این موضوع نگاه می‌کنید—به‌گونه‌ای که جامع و فراگیر باشد؟ و از آنجا که—کاملاً با شما موافقم—این مسئله به‌شدت وابسته به بافت و موقعیت خاص است، شما مجموعه‌ای بسیار کارآمد و قوی از ابزارها را در اختیار دانشجو قرار می‌دهید؛ تا زمانی که او—به‌قول شما—نیاز به واکنشی سریع داشته باشد، ابزارها و درکِ لازم را در اختیار داشته باشد تا بتواند به‌شکل اخلاقی—تا حدِ ممکن اخلاقی—عمل کند.

۴.۳ معضلات و ناامیدی‌های متخصص اخلاق

طراحی نظری چندین بار به عنوان یک حوزه «مهم» برای تحقق نقد اخلاقی ذکر شد؛ با این حال، چندین شرکت‌کننده ابراز داشتند که باید از این شکل «منفصل» نقد فراتر رفت و در برخورد با مسائل اخلاقی در رویه‌های دنیای واقعی، تاکتیکی‌تر عمل کرد:

[P4] در «طراحی گمانه‌زن» (Speculative Design)، معمولاً رویکرد به این صورت است که فرد از سیستم خارج می‌شود و سپس به نقد آن می‌پردازد؛ همین و بس. اما این افراد* می‌خواهند در درونِ سیستم فعالیت کنند. آن‌ها می‌خواهند شرکتی داشته باشند، کسب درآمد کنند و در فضای استارتاپی حضور داشته باشند (...)؛ به عبارت دیگر، آن‌ها می‌خواهند بر شکل‌گیری جهان تأثیر بگذارند و برای بهبود آن تلاش کنند. در اینجا، ما در حال بررسی این مفهوم هستیم که آیا رویکردها در حال گذار از حالت «انتقادی» به سمت حالت «تاکتیکی» هستند یا خیر. این تغییرِ جهت، بسیار جالب توجه است و می‌بینیم که دانشجویان نیز اشتیاق بیشتری به آن نشان می‌دهند. یکی از چالش‌های اصلی این است که آن‌ها تصور می‌کنند داشتنِ «نیت‌های خیر» کافی است، در حالی که گاهی اوقات این‌طور نیست. بنابراین، حلقه مفقوده‌ای در این میان وجود دارد که باید به آن بپردازیم. *کارآفرینان اجتماعی.

[P1] (...) ما در آزمایشگاه‌مان بحث‌های مفصل و طولانی‌ای داشتیم که آیا اصلاً می‌توانیم وارد این حوزه از طراحی* شویم یا خیر؛ و اینکه آیا ورود به این عرصه، آن‌قدر با چالش‌های اخلاقیِ پیچیده و خطرناکی (مانند میدان مین) همراه است که بهتر است اصلاً به آن نزدیک نشویم. وقتی به اطراف نگاه می‌کنیم، به نظر می‌رسد که این «راه‌حلِ آسانی» برای بسیاری از پروژه‌های طراحی است: اینکه در همان فضاهای امن باقی بمانیم. درست است که در هر کاری، چه بخواهیم چه نخواهیم، ​​با انسان‌ها سروکار داریم و پای اخلاق در میان است؛ اما به‌ندرت پیش می‌آید که جرأت کنیم به این حوزه‌های بسیار حساس و بحرانی قدم بگذاریم. و اگر هم چنین کنیم، اغلب در قالبِ «طراحی انتقادی» (Critical Design) است؛ چرا که این رویکرد، نوعی فاصله و بی‌طرفیِ نسبی را حفظ می‌کند. اما چگونه می‌توانیم به شیوه‌ای «تاکتیکی» عمل کنیم؟ چگونه می‌توانیم در این حوزه‌های بسیار حساس، تاکتیک‌های طراحی تدوین کنیم؟ *خشونت سیاسی.

علاوه بر این، چندین شرکت‌کننده به ارزش‌ها و اولویت‌های محیط دانشگاهی اشاره کردند که مانع از انجام فعالیت‌های علمیِ اخلاق‌مدار می‌شوند:

[P3] و اگر صحبت از «تأثیرگذاری»، نگارش مقالات یا ایجاد استارت‌آپ‌ها باشد، دیگر هیچ جایی برای اخلاق باقی نمی‌ماند. تا زمانی که کار را انجام دهید و صرفاً مواردِ موردِ انتظار (چک‌لیست‌ها) را تکمیل کنید، محیط دانشگاهی اغلب اهمیتی نمی‌دهد. و این به‌خودیِ‌خود مسئله‌ساز است؛ زیرا چنین رویکردی ما را برنمی‌انگیزد و دعوت نمی‌کند تا درباره اخلاقی بودنِ کارمان تأمل کنیم.

[P11] و می‌دانید، وقتی مشغول پژوهش هستید، با انواع و اقسام کمیته‌های اخلاق مواجه می‌شوید (...) این کمیته‌ها بر پژوهش نظارت می‌کنند، اما در واقع، اعضای آن‌ها بیشتر «دیوان‌سالار» (بوروکرات) هستند. آن‌ها مجریانِ شیوه‌ای خاص برای انجام پژوهش‌اند؛ شیوه‌ای که به‌نوعی مانع از آن می‌شود تا بیندیشید در موقعیتِ فعلی‌تان، چه کاری باید انجام دهید تا به بهترین پژوهشگری تبدیل شوید که می‌توانید باشید.

[P9] به گمانم ما درباره اخلاق صحبت می‌کنیم، اما به نوعی، بحثمان درباره میراث‌های تاریخی نیز هست. یکی از نکاتی که هنگام تدوین فرم‌های اخلاقی — یا زمانی که با قصدِ انجامِ کاری اخلاقی وارد عمل می‌شویم — نادیده می‌گیریم، این واقعیت است که ساختارهای خشونتی وجود دارند که ریشه در استعمار دارند. در واقع، تا زمانی که درک درستی از چگونگی نمودِ این مسئله نداشته باشیم — چه در نحوه ارائه طرح‌های پژوهشی، چه در چگونگی تخصیص اعتبارِ نویسندگی به همکاران و نویسندگانِ مقالات، و چه در نحوه بازنمایی شرکایمان در پروژه‌ها — نمی‌توانیم به عمق ماجرا پی ببریم. این موضوع کاملاً در تار و پودِ سیستم تنیده شده است. بنابراین، وقتی از اخلاق سخن می‌گوییم، در حقیقت باید بسیار عمیق‌تر به عقب بازگردیم و به میراث‌های تاریخیِ خشونت بپردازیم.

۴.۴ گسترش منابع اخلاقی ما

در پی پرسش درباره‌ی چگونگی پاسخ‌دهی به مضامین پیش‌گفته، با منابع متعددی آشنا شدیم که می‌توانند به پیشبرد اخلاق — به مثابه‌ی فرآیندی شاملِ مراقبت کردن، مرتکبِ اشتباه شدن، و پذیرشِ مسئولیتِ موضعِ سیاسیِ خود — یاری رسانند:

منبع اخلاقی ۱: تأکید بسیار بیشتر بر تاریخ‌ها

[P9] به گمانم لازم است تأکید بسیار بیشتری بر تاریخ‌ (پیشینه) صورت گیرد (...) همچنین باید جایگاه واقعی خود را در اروپا — یعنی در ساختار قدرت اروپایی — و پیامدهای آن برای جهان، به‌درستی درک کنیم. در این زمینه، مطالعه آثار «اریک ویلیامز» — نخست‌وزیر پیشین ترینیداد و توباگو — را پیشنهاد می‌کنم؛ او به موضوع برده‌داری و اقتصادِ برده‌داری می‌پردازد (...) برای نمونه، سرمایهٔ «انقلاب صنعتی» از برده‌داری تأمین می‌شد؛ ما به امپراتوری کالا می‌فروختیم و در عین حال، مانع از شکل‌گیری صنایع بومی در آن مناطق می‌شدیم تا بتوانیم کالاهای خود را به آن‌ها بفروشیم. در «تاریخ طراحی» به‌ندرت به این مسائل اشاره می‌شود. بنابراین، معتقدم باید به گذشته بازگردیم و تصویری دقیق‌تر از ماهیتِ این نظام‌ها به دست آوریم.

منبع اخلاقی ۲: اخلاقِ مواد

[C2] بسیاری از دانشجویان ما به‌شدت به سمت راهکارهای کاملاً مبتنی بر فناوری گرایش دارند و از منابع [مادی] استفاده می‌کنند. آن‌ها برای حل مسائلی که شاید حتی «مسئله» هم نباشند، از فناوری‌های بسیاری بهره می‌گیرند. اما در مواجهه با این استفاده از فناوری، تمرینی که من — دست‌کم در شیوه آموزشی خودم — سعی کرده‌ام در ذهن دانشجویان طراحی نهادینه کنم، این است که آن‌ها باید مجموعه پیچیده و به‌هم‌‌پیوسته‌ی «اخلاقِ مواد» را درک کنند. این منابع از کجا می‌آیند؟ فلزات، لیتیوم، نیکل و... از کجا تأمین می‌شوند؟ [این در حالی است که] شما به‌سادگی می‌توانید آن‌ها را به‌صورت آنلاین و با قیمتی ارزان برای آزمایش‌های خود سفارش دهید.

منبع اخلاقی ۳: ابزارها و روش‌ها به مثابه منابعی انتقادی-اخلاقی

[P5] بنابراین، به گمانم رویکرد من عمدتاً همین است: تلاش برای یافتنِ راهی جهت بهره‌گیری از اهرم‌ها — یا گنجاندنِ آن‌ها — در گفتگوها؛ اهرم‌هایی که مفاهیمِ مدِ نظرِ افراد را — هنگامی که قصد انجام کار درست را دارند — بسط می‌دهند و می‌گشایند. می‌دانید، اغلب ماجرا از این قرار است که می‌گوییم: «خب، ما به ابزارهایی نیاز داریم تا بتوانیم کار درست را انجام دهیم.»
در اینجا باید پرسید: «بسیار خب، منظورتان دقیقاً چیست؟» و تلاش کرد تا امکانِ تغییرِ این تصورات را فراهم آورد. تصوراتی که افراد آن‌ها را تغییرناپذیر، بدیهی یا امری جبری می‌دانند؛ حال آنکه می‌توان بررسی کرد که چگونه این تصورات شکل می‌گیرند و چه بسا که لزوماً هم تغییرناپذیر نباشند.

۵. تأمل

بینش‌های حاصل از این گفتگو نشان می‌دهد که انجام اخلاق، تلاشی گسترده، پیچیده و دارای جایگاه خاص است که با تنش‌هایی پیرامون چگونگی پیشبرد پژوهش‌های اخلاقی در زمینه‌های مختلف همراه است. بر اساس آنچه شنیدیم، پیشنهاد می‌کنیم که انجام اخلاق را به عنوان دعوتی برای مراقبت، به جای یک رشته برای اقتباس از آن، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها برای پیروی، ابزاری برای اجرا، یا یک اقدام تکمیلی برای اضافه کردن به فعالیت‌های طراحی معمول، در نظر بگیرید.

این بازتعریف اخلاق، در نظرات مربوط به عدم تقلیل آن به یک چک لیست که معمولاً در فرم‌های تأیید اخلاقی با آن مواجه می‌شویم یا به ابزاری که ممکن است انگیزه ذاتی برای مراقبت در هر تصمیمی را نادیده بگیرد، نیز قابل مشاهده است. مراقبت، موضوعی نوظهور در بررسی ابعاد اخلاقی و سیاسی طراحی است. به عنوان مثال، دیسالوو (۲۰۲۲، ص ۳۳)، با اقتباس از مول (۲۰۰۸) و ترونتو (۲۰۱۳)، مراقبت را به عنوان یک ارزش و فرآیندی برای نظم بخشیدن به روابط ما ارائه می‌دهد که زندگی جمعی را در اولویت قرار می‌دهد. کار دی‌سالوو (DiSalvo) به حوزه طراحی مشارکتی کمک می‌کند و در نقطه تلاقی طراحی و دموکراسی جای دارد؛ با این حال، این کار همچنان به روشن‌سازیِ آن بُعدِ «مراقبت» که ما مطرح می‌کنیم یاری می‌رساند: به رسمیت شناختنِ جنبه‌های مشارکتی و رابطه‌مندِ کاوشِ اخلاقی، و در نتیجه، فاصله گرفتن از این تصور که اخلاق امری ایستا و جهان‌شمول است.

درک اخلاق به عنوان مراقبت همچنین می‌تواند درک پژوهش اخلاقی را به عنوان فرآیندی پیچیده و گاهی اوقات ناخوشایند که در آن فرد مرتکب اشتباهات بزرگی خواهد شد، تسهیل کند. زاویه «مراقبت» به خوبی با بحث ماهیت شرورانه مشکلات طراحی مرتبط است. مسائل شرور (wicked problems) هیچ فرمول‌بندی قطعی، هیچ شروع یا پایان روشنی، هیچ راه‌حل درست یا غلطی (فقط راه‌حل‌های بهتر یا بدتر) ندارند و به هم وابسته هستند. علاوه بر این، تلاش برای پرداختن به مسائل شرور «یک عملیات یک‌باره» است؛ زیرا فرصتی برای یادگیری از طریق آزمون و خطا وجود ندارد، هر تلاشی به طور قابل توجهی اهمیت دارد» (Rittel and Webber 1973, p.163). در نتیجه، طراحان «هیچ راهی برای درست بودن ندارند، اما حق اشتباه کردن را هم ندارند» (Sweeting, 2018, p.7). در این زمینه، متخصص حساس به اخلاق با این چالش روبرو است که یا به عنوان مانعی برای نوآوری تکنولوژیکی به گوشه‌ای رانده شود یا آرزو کند که به عنوان ناجی با نیت خوب مورد تحسین قرار گیرد. به نظر می‌رسد هر دوی این کلیشه‌ها پیچیدگی تحقیق اخلاقی موقعیتی و ناراحتی ناشی از آن را نادیده می‌گیرند، در حالی که درک اخلاق به عنوان ارائه خدمات مراقبتی می‌تواند هدف جایگزینی برای رعایت اصول اخلاقی ارائه دهد.

چگونه می‌توان شیوه‌های حساس به اخلاق را پرورش داد؟ دو ملاحظه اصلی بیان شد که زیربنای مقاومت در برابر استفاده از چارچوب‌ها و ابزارها در پژوهش اخلاقی است.

• اول، مسائل اخلاقی که در طراحی با آنها مواجه می‌شویم، گسترده، موقعیت‌مند و دائماً در حال تغییر هستند. این امر مستلزم یک چارچوب منحصر به فرد از عمل اخلاقی است که در بافت محلی هر پروژه ایجاد می‌شود.
• دوم، چارچوب‌ها و ابزارها ممکن است به این معنی باشند که پژوهش اخلاقی می‌تواند به مسائل و ارزش‌هایی که توسط آن ابزار خاص چارچوب‌بندی شده‌اند، محدود شود، که ممکن است مانع از تفکر خارج از آن مسائل و ارزش‌ها و اعمال عاملیت سیاسی خود شود.

ما استدلال می‌کنیم که غلبه بر این دو ملاحظه، مستلزم ماندن در فضای مسئله با تقویت ارزش‌های جایگزین مانند مراقبت، انتقاد و عدالت است (به عنوان مثال، کاستانزا-چاک، ۲۰۲۰). این امر می‌تواند به ما کمک کند تا با نگاهی به میراث تاریخی خشونت، از تعدد رویکردها به پژوهش اخلاقی استقبال کنیم (P9، بخش 4.3).2 همانطور که P10 پیشنهاد داد، نیازی نیست که تکنیک‌های داربست (ابزارها، روش‌ها، چارچوب‌ها) را کنار بگذاریم، اما باید با احتیاط با آنها برخورد کنیم و به طور انتقادی در مورد آنچه در عمل انجام می‌دهند، تأمل کنیم. ما این را به عنوان یک حوزه هیجان‌انگیز از تحقیقات روش‌شناختی در شیوه‌های طراحی از طریق توسعه، استقرار و ارزیابی چنین تکنیک‌های داربستی در موارد مختلف می‌بینیم.

در سطح فرا-بازاندیشی، نحوه‌ی دسترسی ما به نقد از اهمیت حیاتی برخوردار است - چه از بیرون به درون باشد (مثلاً در طراحی انتقادی نظری) و چه از درون به بیرون (مثلاً از درون سیستم‌ها، مثلاً در طراحی مشارکتی). مخاطبان با طرح این پرسش که «چگونه تاکتیک‌های طراحی را در حوزه‌های بسیار بحرانی توسعه دهیم؟» (P1، بخش 4.3)، تغییر رویکرد از «انتقادی» به «تاکتیکی» را ابراز کردند.

ما پیشنهاد می‌کنیم که حرکت از انتقادی به تاکتیکی با بررسی و به چالش کشیدن ارزش‌های غالب رشته‌ای و همزمان، جستجوی راه‌هایی برای تنظیم مجدد دقیق رابطه‌ی طراحی با مبارزات جامعه آغاز می‌شود. نقاط شروع مناسب برای این امر می‌تواند تشخیص ذهنیت‌های محدود فرهنگی و جغرافیایی ما، مسئله‌سازی به اندازه‌ی (و حتی، به جای) حل مسئله، دسترسی به نقد به همان اندازه‌ی دسترسی به خلاقیت، و توضیح موضع سیاسی خود به جای ادعای بی‌طرفی در پاسخ به مسائل ساختاری باشد.

در نهایت، مشاهده کردیم که موضوع «منابع اخلاقی» در مقایسه با معضلات و ناکامی‌های پیش‌آمده در جریان کاوش‌های اخلاقی، بسیار کمتر و به‌طور مختصرتر مورد بحث قرار گرفت. در واقع، در سراسر گفتگو تنها به تعداد محدودی از منابع اخلاقی اشاره شد (بخش ۴.۴ را ببینید)، حال آنکه گفتگوهای انفرادی با برخی از شرکت‌کنندگان، وجود منابع بسیار بیشتری را آشکار ساخت. از این رو، تأمل بیشتر و تحلیل عمیق‌ترِ چنین گفتگوهایی — برای مثال با بهره‌گیری از روش‌هایی همچون تحلیل گفتمان یا پژوهش پدیدارشناختی — ضروری است تا بتوان درک بهتری از عواملی به دست آورد که ممکن است مانع از به اشتراک‌گذاری منابع اخلاقی شوند.

۶. به سوی یک گروه ویژه (SIG) جدید در اخلاق طراحی

این گفتگو، زمینه‌ساز تشکیل یک گروه ویژه (SIG) جدید در اخلاق طراحی (DE) خواهد بود. هدف این گروه ویژه، گرد هم آوردن محققان، دانشجویان و متخصصان در پیشبرد بحث علمی در مورد ابعاد اخلاقی و سیاسی طراحی، هم به عنوان یک رشته و هم به عنوان یک حرفه است. بر اساس بینش‌ها و تأملات فوق‌الذکر، ما سه ویژگی اولیه اصلی را برای گروه ویژه (SIG DE) پیشنهاد می‌کنیم:

1. پیشنهاد می‌کنیم که پژوهش اخلاقی به عنوان دعوتی برای مراقبت، یعنی گوش دادن، شنیدن، تأمل و گفتگو با مردم، شکل گیرد.
2. هدف ما بررسی و به چالش کشیدن ارزش‌های غالب رشته‌ای و همزمان، کشف ارزش‌های جایگزین مانند مراقبت، انتقادپذیری و عدالت است.
3. ما از تکثر نظریه‌ها و رویکردهایی که محققان طراحی را قادر می‌سازد تا به نقد دسترسی داشته باشند و متعهد به پذیرش و تطبیق آنها در موقعیت‌های خاص به صورت انعکاسی باشند، استقبال می‌کنیم. همزمان، ما مرزهایی را برای چنین تکثری با نگاهی به نابرابری‌های ساختاری و میراث تاریخی بی‌عدالتی می‌بینیم.

گفتگوی حاضر نقطه آغازی ارزشمند بود که عمدتاً به جنبه‌های علمی و پژوهشی «اخلاق در طراحی» پرداخت. در آینده، قصد داریم از طریق فعالیت‌های تکمیلی، به حوزه‌های آموزش و عملِ طراحی نیز بپردازیم.
مواجهه، مقایسه و سنجش دیدگاه‌های برخاسته از عرصه‌های آموزش، پژوهش‌های دانشگاهی، و بخش‌های عمومی و خصوصی — و همچنین بررسی تعاملات میان این سه حوزه — برای پوشش دادنِ پیچیدگی‌های این رشته، امری کلیدی است. ما در نظر داریم با همراهی اعضای فعلی و آینده، بر پایه این گفتگو پیش برویم و از طریق اقدامات زیر آن را توسعه دهیم:

• بررسی و به چالش کشیدن مشترک ارزش‌های غالب در طراحی که نابرابری‌های ساختاری و بی‌عدالتی‌های تاریخی را تداوم می‌بخشند، و همزمان، آشکار کردن ارزش‌هایی مانند مراقبت، انتقادپذیری و عدالت.
• ادامه به اشتراک گذاشتن معضلات و ناامیدی‌ها برای گوش دادن، شنیدن، تأمل و یادگیری از یکدیگر.
• یادگیری نحوه تحقیق، توسعه و به‌کارگیری تکنیک‌های داربست برای پژوهش اخلاقی موقعیتی با دقت و احتیاط.
• دقیق‌تر شدن در مورد آنچه در کثرت رویکردهای پژوهش اخلاقی گنجانده شده و حذف شده است.
• گسترش منابع اخلاقی برای پشتیبانی از شناخت ذهنیت‌های محدود فرهنگی و جغرافیایی ما، دسترسی به نقد، مسئله‌سازی (در مقابل حل) مشکلات، و توضیح موضع سیاسی خود.

بدین‌وسیله از جامعه DRS دعوت می‌شود تا به این شبکه جدید بپیوندند و بحث پیرامون اخلاق را در مقامِ «مراقبتِ مبتنی بر دعوت»  (ethics as an invitation care) پیش ببرند.

سپاس‌گزاری: از تمامی شرکت‌کنندگان در جلسه گفتگو بابت نظرات ارزشمند و مشارکت فعالشان در بحث، قدردانی می‌کنیم. همچنین تشکر ویژه‌ای داریم از اشلی هال که پس از جلسه گفتگو، تأملات و دیدگاه‌های خود را با ما در میان گذاشت.

منبع: https://dl.designresearchsociety.org/drs-conference-papers/drs2022/conversations/11/

مقالات مرتبط: